De waarheid doet er niet meer toe in de Volkskrant

De Volkskrant, 18-02-2006, door Willem Pekelder

De waarheid doet er niet meer toe

Tussentitel: 'Minister Pronk zou me helpen aan een baan, maar de ambtenaren van VROM lieten niets meer van zich horen' 'De ziekte van mijn vrouw en de verergering van haar klachten hebben gelijke tred gehouden met mijn klokkenluiders-actie'

Teksten bij foto's: Ad Bos: 'Onze jongste zoon zit zonder werk door mijn klokken- luiderij.'
Paul van Buitenen: 'Het gaat om machtsbehoud en wraak.'.

Paul Schaap, Ad Bos en Paul van Buitenen brachten feiten naar buiten die hun werkgevers binnenskamers wilden houden. De klokkenluiders verloren hun baan, status en veel geld. 'Wij ziek, onze zoon zonder werk. Alles is weg.'

Het Noordelijk Zandgebied is voor Paul Schaap bekend terrein. Duizenden malen reed hij hier op weg naar de kernreactor in Petten. Ook vandaag doorkruist zijn auto het grootste aaneengesloten bloembollenteeltgebied ter wereld. Kwekerijen, vakantieparken en campings wisselen elkaar af. Aan de horizon doemen de duinen van Callantsoog op. 'Vijftig jaar geleden toen de kernreactor werd gebouwd, was dit een dunbevolkt stukje Noord-Holland', zegt Schaap. 'Nu komen hier hordes toeristen.Het is een kwetsbaar gebied geworden: Het informatiepaneel dat de wandelaar attendeert op het natuurschoon van de Pettemer-duinen rept met geen woord over de reactor. 'Ik vermoed dat veel recreanten niet weten dat die reactor zich hier bevindt', zegt de voormalig plaatsvervangend wachtchef. Schaap beklimt een duin en wijst de plek aan waar hij zijn brood heeft verdiend. De door hekken omsloten kernreactor tekent zich in de verte af als een pudding zonder kers. 'Daar liggen 22 jaar van mijn leven. Mooie jaren: Tot 2001. In oktober van dat jaar bracht Schaap in een anoniem zwartboek aan de Kernfysische Dienst (KFD) ernstige overtredingen naar buiten. De 'slordige veiligheidscultuur' zou in zijn ogen kunnen leiden tot een meltdown à la Tsjernobyl. De autoriteiten namen de klachten uiterst serieus. Het Internationaal Atoomagentschap constateerde tweehonderd mis. standen en de Europese Commissie stelde de hoge-fluxreactor in februari 2002 zelfs een paar weken buiten werking. Maar Schaap werd, aan de vooravond van zijn promotie tot wachtchef, ontslagen. 'Ik was een bedreiging voor het productieproces. De reactor is de laatste jaren veranderd van een wetenschappelijk onderzoekscentrum in een commercieel productiebedrijf voor ziekenhuizen. Het werk stilleggen, zou geld kosten: Woedend is hij niet, zegt Schaap (56) in zijn huis in Anna Paulowna. 'Wel teleurgesteld. Ik heb geen vertrouwen meer in de rechtsstaat: De rechter gaf zijn werkgever, de Nudear Research & Consultancy Group (NRG), gelijk bij het ontslag. Had Schaap maar niet naar buiten moeten treden met zijn klachten. 'Ik heb anderhalf jaar lang intern aandacht gevraagd voor levensgevaarlijke omstandigheden in de reactor, maar tevergeefs. '

Longziekte
Directeur W. Schatborn leek na publicatie van het KFD-zwartboek op Schaaps hand. 'Hij kreeg bij de nucleaire managers geen poot aan de grond, zei hij, en smeekte mij om informatie. Toen ik mijn verhaal had verteld, sloeg hij me op de schouders en zei: jongen, wat goed dat ik dit nu allemaal weet. Kom volgende week terug, dan zal ik je vertellen welke maatregelen ik ga nemen. Die maatregelen bleken eruit te bestaan dat ik een baan boven mijn opleidingsniveau moest aannemen. Die heb ik geweigerd. Dus vloog ik eruit:
De mededeling kwam op het moment dat bij zijn vrouw Tiny juist een ernstige longziekte was geconstateerd. 'Ik neem het Schatborn het meest kwalijk dat hij ons heeft gepakt op het moment dat we bijzonder kwetsbaar waren. Mijn vrouw heeft zeer geleden onder alle spanningen. Wat als Paul zijn baan verliest, hoe betalen we de rechtszaken? We gaan eraan, dachten we vaak. Alles bij elkaar hebben we zo'n 11.500 euro uitgegeven aan processen: Met als droevig resultaat dat Schaap in de tweede helft van 2002 met een schamele 'bonus' van zes maanden salaris op straat kwam te staan.
Na het ontslag ging de nachtmerrie door. 'Solliciteren leverde niets op. Je bent besmet. Minister Pronk zou me helpen aan een baan, maar de ambtenaren van VROM lieten niets meer van zich horen. Die waren natuurlijk bang dat er nog veel meer ambtelijk falen boven water zou komen. We leven in een mafiastaat, waarin niet de politiek, maar de ambtenarij de dienst uitmaakt:
Maar ook op een ander vlak bleef 'Petten' Paul Schaap achtervolgen. 'Oud-collega's zie ik niet meer. Pas kwam ik een operator tegen in het winkelcentrum. Hij keek straal langs mij heen. Van het management hebben de operators te verstaan gekregen dat contacten met mij dodelijk zijn voor hun carrière. De managers proberen mij kapot te maken. Operators zijn destijds door een ingehuurde "bemiddelaar" onder druk gezet om mij zwart op wit een querulant te noemen. 's Nachts kreeg ik er drie huilend aan de telefoon. Dat ze zo'n spijt hadden van hun verraad, maar dat ze wel moesten. De mensen in deze streek zijn zeer gezagsgetrouw en loyaal. Een oud-werknemer die aan kanker leed, durfde zijn arts zelfs niet te vertellen dat hij vroeger bij de kernreactor had gewerkt:
. Steun kreeg Schaap ook. Scholieren stuurden kaarten, een gepensioneerde apotheekster bood vele duizenden euro's 'schadevergoeding', en een man stelde zijn vakantievilla in Barcelona ter beschikking. Schaap sloeg het allemaal af. 'Ik wilde op eigen kracht overleven: Sinds enige tijd houden Paul en Tiny Schaap het hoofd boven water met een maritiem persbureautje. 'We kunnen ervan leven, maar de 60.000 euro die ik vroeger verdiende, halen we bij lange na niet.' Ondanks alle tegenslag heeft Schaap geen spijt van zijn klokkenluiders-verleden. 'Ik zou het weer doen. De waarheid moet overwinnen, hoewel ik daarover wel steeds pessimistischer ben. De veiligheid in de reactor is verbeterd, maar het management zit er nog of is weggepromo-veerd, en een recent onderzoek van de milieupolitie heeft aangetoond dat er hier en daar rond de reactor nog steeds Oost-Europese toestanden heersen: Om plaatselijk misstanden aan de kaak te stellen, heeft Schaap zich kandidaat gesteld voor Anna Paulowna Transparant. Hij staat nummer twee op de lijst voor de gemeenteraadsverkie-zingen.

Omkoping
Ook klokkenluider Ad Bos gaat de politiek in. In 2007 doet hij, voorlopig onder eigen naam, mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Integriteit en normen en waarden zullen de kernwoorden zijn in het nog te schrijven partijprogramma. 'Mijn advocaat Cees Korvinus zei: "Politiek past bij jou, en in de bouw vind je toch geen baan meer."' De ingenieur weg- en waterbouw is werkloos sinds hij eind 1998 wegens incomptabilité d'humeur werd ontslagen bij zijn laatste werkgever bouwbedrijf Koop Tjuchem. Drie jaar later onthulde hij in het programma Zembla een rniljoenenfraude in de bouw, nadat hij eerst, tijdenlang tevergeefs met de schaduwboekhouding van Koop Tjuchem had geleurd bij justitie en politie. Er kwam een parlementaire enquête, minister Benk Korthals trad af en kreeg een lintje, en de plegers van de grootste fraiude uit de Nederlandse geschiedenis kwamen er met relatief lichte straffen vanaf. Saillant detail: nog voor de bouwbedrijven voor het groene hekje kwamen, stond Bos er. Hij werd schuldig bevonden aan de omkoping van een ambtenaar, maar kreeg geen straf. Tegen het vonnis is Bos in beroep gegaan. ' Zijn vrouw Joke, psychologe: 'Ik heb het als traumatisch ervaren dat honderden gingen, maar dat uitgerekend de klokkenluider werd opgepakt. Het is het systeem zich tegen Ad keert. Hij weet te veel.' Ad (57): 'Overheid, bouwen onderdelen van justitie spannen nog steeds samen in de Bouw BV Nederland. De bouwfraude gaat gewoon door.' In april 2004 werd Bos uitgenodigd door minister Brinkhorst. 'Hij was verbaasd men mij nog steeds geen baan had aangeboden. Jij kunt met jouw kennis toch overal terecht, dacht hij. De Regieraad Bouw leek hem wel iets. Dat orgaan moet een cu1tuuromslag in de bouw bewerkstelligen. Een paar maanden later, nadat ik in NRC Handelsblad had gezegd dat ik nooit meer iets van de minister had vernomen, kon ik plotseling een afspraak krijgen met de voorzitter van die Raad, Jan Hovers. Maar het enige wat hij te zeggen had, was: ik neem geen oude elementen aan. Moet je nagaan, die hele Regieraad zit vol met oude elementen. Ze zijn zeker bang dat zodra ik iemand een postzegel zie pikken, ik meteen een rapport ga schrijven.' Joke (54): 'Zelfs onze zoon van 29 kan geen werk vinden. Vorig jaar was hij mondeling aangenomen bij een bouwbedrijf. Vlak voor het einde van het gesprek vroeg de baas: ben jij een zoon van Ad Bos? Toen hij ja antwoordde, was de reactie: ik heb geen bezwaar, maar moet wel even met hogerhand overleggen. Die baan ging dus mooi niet door.' Ad: 'Onze jongste zoon zit zonder werk door mijn klokkenluiderij. Dat vind ik heel erg.' Joke: 'De levensvisie van onze kinderen is bepaald door wat ons gezin heeft moeten doormaken. Ze zijn sceptischer geworden.' Aan hun drie kinderen hebben ze veel steun gehad. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de bouwfraude het gezin nog dichter bij elkaar heeft gebracht. Joke: 'Ze zijn erg geschrokken van onze ziekten. Ze leven in het besef dat we er net zo goed niet meer. hadden kunnen zijn.'

Plicht
Bos kreeg op 29 mei vorig jaar een hartinfarct. Joke: 'Het gebeurde 's nachts. Ik heb hem in de auto gezet en ben naar het ziekenhuis gereden. Drie weken later lag ik er zelf Borstkanker. Wij ziek. onze zoon zonder werk. Alles is weg.' Er valt een traan. Stilte. Bos, uiterlijk de rust zelve, schenkt een glas wijn in. Hebben de ziekten iets te maken met de nasleep van de bouwfraude? Ad: 'We hebben onder enorme, onmenselijke druk gestaan.' Joke: 'Nadat duidelijk was geworden dat Ad voor de rechter moest komen, voelde ik dat er iets misging in mijn lichaam. Volgens mijn chirurg is mijn kanker veroorzaakt door de stress.' De stress van onmacht, onrecht en financiële nood. Bij Koop Tjuchem verdiende Bos al snel 8000 euro per maand, nu moet het echtpaar zien rond te komen van een uitkering van I200 euro. Ze wonen in het Noord-Hollandse Limmen, inmiddels in een kleiner huis. De telefoon is afgesloten. 'We eten ons huis op, we zijn al zeven jaar aan het overleven', zegt Bos. De schulden bij bank, familie en vrienden zijn ondertussen opgelopen tot bijna een miljoen euro. Joke: 'Wie begrijpt het? Dankzij Ad heeft de samenleving honderden miljoenen bespaard en zelf staan we diep in het rood.' De 'gewone mensen' staan achter hen. Pas nog een man in restaurant Jan Tabak in Bussum. Die stapte direct op Bos af en complimenteerde hem van harte. De bloembollentelers van Limmen 'vereeuwigden' tijdens de laatste mozaiekendag Bos' gezicht met hyacinten. Maar de politiek... 'Ik heb Balkenende een brief geschreven, maar die had geen tijd om met me te praten.' De enige schadeloosstelling die de familie tot nu toe uit Den Haag heeft ontvangen is een reiskostenvergoeding van 48 euro ten tijde van de parlementaire enquête. Joke: 'Ik kan bijna niet meer geloven dat het goede het kwade zal overmeesteren.' Ad: 'Ik heb lang gedacht dat als je positief blijft, je vanzelf overwint Maar dat is niet zo: Joke: 'Toch strijden we door. Je ontstijgt je zelf en daarvoor ben je op de wereld. Ik wil niet sterven zonder iets te hebben geleerd.' Anderhalf jaar geleden heeft Bos samen met andere klokkenluiders de Stichting Moreel Besef opgericht. die ijvert voor een betere rechtsbescherming. Tot nu toe wil de regering niets van een klokkenluidersregeling en een bijbehorend fonds weten. Klokkenluiden is gewoon je plicht en eventuele aanvullende regelingen kan het bedrijfsleven heel goed zelf op papier zetten. Vindt het kabinet

Berisping
Wie wordt er nog klokkenluider als je daarvoor alles moet opgeven? Europees klokkenluider Paul van Buitenen: 'Je besluit niet 's ochtends bij het ontwaken ineens: vanaf vandaag ga ik schandalen aan de kaak stellen. Klokkenluider word je zonder dat je er erg in hebt Je ontdekt dingen in je werkomgeving die niet in de haak zijn. Langzaamaan kom je terecht in een machtsspel waarin de waarheid er niet meer toe doet. Zo is het mij vergaan. Ik kende het woord klokkenluider niet eens: Van Buitenen (48) bracht als Europees assistent-accountant eind 1998 de Europese Commissie aan het wankelen toen hij de Groenen in het Europees Parlement een frauderapport overhandigde. Er zou binnen de Commissie sprake zijn van valse rekeningen. corruptie. kunstmatig opgeschroefde declaraties en het verstrekken van nep-opdrachten aan bevriende relaties. In maart 1999. na een belastend onderzoek door een Comité van Wijzen. stapte de Commissie onder voorzitterschap van Jacques Santer op. Van Buitenen zat inmiddels thuis. Geschorst, op half salaris en met een tuchtprocedure aan de broek. 'Toen mijn vrouw Edith en ik het goede nieuws over het aftreden hoorden. vlogen we elkaar om de nek. Nu zou ik wel gerehabiliteerd worden. Maar er gebeurde niets. Ik moest gewoon weer opdraven voor een volgend ambtelijk verhoor. U had met deze gevoelige informatie niet naar buiten mogen treden, kreeg ik voor de zoveelste keer te horen. En dan zei ik weer dat ik het eerst tevergeefs intern had gemeld. 'De Commissie mocht zijn opgestapt, binnen het ambtelijk apparaat was niets veranderd. In oktober 1999 kreeg ik een officiële berisping.' In zijn kantoor in Breda vertelt Van Buitenen zijn verhaal op een vriendelijk-afstandelijke manier. Maar de schijn bedriegt. 'Kerst 1998 was een bijzonder eenzame periode. De Groenen, waarvan ik in die periode steun had verwacht, waren op wintersport. Twee leden van de toenmalige Volksunie zijn wel bij mij thuis geweest. Ze hebben het fraudedossier doorgenomen en een klacht ingediend bij het openbaar ministerie in België. 'Tijdens het kerstdiner voelde ik me verlaten. Sprak ik over Santer, dan vroegen ze: wie is dat? Daar zakte mijn broek van af. Aan de andere kant was het goed voor mijn relativeringsvermogen. Als christen wist ik al: Paul, jij bent maar een nietig wezentje in de ogen van de Heer.'

Machinaties
Ondanks steun van de media en leden van het Europees Parlement besloot de demissionaire Commissie Van Buitenen in april 1999 gedwongen over te plaatsen naar de Gebouwendienst. 'Als je aan het establishment raakt, komen er in een democratie dezelfde machinaties op gang als in een communistische of fascistische dictatuur. Een belangrijk inzicht dat ik heb gekregen: het gaat niet om de waarheid, maar om machtsbehoud en wraak. Het verschil is alleen: in een dictatuur word je lichamelijk gemarteld. Dat doen ze bij de Europese Commissie niet.' Bij de Gebouwendienst werd Van Buitenen ziek. Met toestemming van de huisarts en de bedrijfsarts bleef hij thuis. Maar de controlerend geneesheer van de Commissie dwong hem weer aan het werk te gaan. Toch denkt de klokkenluider niet dat er achter dit soort maatregelen de hand van een Groot Regisseur schuilging. 'Ambtenaren gaan altijd door met hun werk. Wat er ook gebeurt. Ze doen op hun manier gewoon hun plicht.' Zonder nadenken? 'Laat ik het zo zeggen. Je hebt goede mensen en slechte mensen en binnen die slechten bestaat weer een categorie die op een opportunistische manier voor jou kiest. Ik had collega's die niet meer met mij gezien wilden worden in de kantine. Koffiedrinken oké, maar dan wel in een café in Brussel.'

Maskerend
Zijn carrière als Europees ambtenaar belandde op dood spoor. Na een korte periode bij de politie Breda, trad hij toe tot het Europees Parlement met zijn eigen partij Europa Transparant. Zijn gezondheid is inmiddels weer verbeterd, maar zijn vrouw werd ernstig ziek. 'Edith, die mij, net als de kinderen, altijd heeft gesteund. kreeg een hersentumor. Die hebben de artsen pas laat ontdekt omdat zij, en wij, dachten dat haar ziekteverschijnselen te maken hadden met stress. Ze gaf over, werd onvruchtbaar, leed aan migraine en slapeloosheid, en nog kreeg ze medicijnen tegen de stress. 'Dat hele fraudeproces heeft maskerend gewerkt voor het stellen van de juiste diagnose. Edith zat al in een rolstoel, was bijna blind en kreeg elke dag epileptische aanvallen toen de artsen de tumor ontdekten. De ziekte van mijn vrouwen de verergering van haar klachten hebben gelijke tred gehouden met mijn klokkenluiders-actie. Gelukkig is haar toestand nu stabiel: Zou hij het weer doen? 'We hebben een grote veer gelaten, met name Edith. Toch zegt ze: het belang waarvoor wij staan, is groter dan de prijs die we ervoor moeten betalen.'

Nederland Transparant

De waarheid doet er niet meer toe in de Volkskrant

Main Menu

Key Concepts

Newsflash